ادعای زنگ‌زدگی فولاد معمولاً به یک پرسش ختم می‌شود: کشتی برای حفظ بار چه کرد و کدام بخش آن ثبت شده است؟ مالکی که ثبت‌های تهویه، وضعیت انبار و اسناد بارگیری را در دست دارد، در مذاکره موقعیتی بسیار قوی‌تر از مالکی دارد که فقط توضیح شفاهی دارد.
وقتی گیرنده (Consignee) فولاد را با لکه‌های زنگ تحویل می‌گیرد، ادعای خسارت او معمولاً متوجه مالک کشتی (Shipowner) می‌شود. تهویه و رطوبت‌زدایی در حوزه مسئولیت ناخدا و کشتی قرار دارد و پرونده معمولاً حول یک پرسش پیش می‌رود: کشتی برای حفظ بار چه کرد و چه بخشی از آن ثبت شده است؟ مالک، خریدار کشتی باری عمومی (General Cargo Ship) و اجاره‌کننده (Charterer) هر سه باید بدانند که دفاع در این پرونده‌ها از انبار پیش از بارگیری آغاز می‌شود و با ثبت‌های سفر ادامه می‌یابد.
پیش از بارگیری: انبار خشک و پاک
خوردگی جوی فولاد از رطوبت نسبی ۴۰ درصد آغاز می‌شود، تا ۶۰ درصد آهسته پیش می‌رود و پس از آن شتاب می‌گیرد. هدف عملی روشن است: رطوبت نسبی هوای انبار باید زیر ۴۰ درصد بماند. نمک، دود دودکش، گرد و غبار و عوامل اکسیدکننده نیز در خوردگی نقش دارند و باید پیش از بارگیری با شستشو از انبار زدوده شوند.
اگر انبار پیش‌تر مواد اکسیدکننده یا ترکیبات اسیدی حمل کرده است، فولاد را پیش از شستشوی کامل با آب شیرین و خشک‌کردن کامل بارگیری نکنید. چوب‌بست (Dunnage) باید خشک باشد و از چوب تر یا «سبز» استفاده نشود. اگر چوب‌بست استاندارد به کشتی نرسید و بهترین گزینه موجود تحویل شد، مقدار بیشتری از آن به کار ببرید. چوب‌بست خیس و آب روی کف یا در آبروها را پیش از بستن هچ برطرف کنید. فولاد را کنار باری که رطوبت جذب می‌کند نچینید.
روغن و آب روی کف انبار تنها به زنگ‌زدگی مربوط نیست؛ اصطکاک را کم می‌کنند و لغزش بار را آسان‌تر می‌سازند. عرشه و کف انبار باید تمیز و عاری از روغن باشد و نشتی وینچ، موتور هچ و لوله‌ها پیش از بارگیری تعمیر شود. خود بار را هم از نظر نشت روغن وارسی کنید و در صورت امکان آن را برطرف کنید.
در سفر: قاعده تهویه
قاعده این است: از سرد به گرم تهویه نکنید و از گرم به سرد با اطمینان تهویه کنید. در عمل، هر روز نقطه شبنم (Dew Point) هوای انبار و هوای بیرون را بخوانید، ثبت کنید و بر همان اساس درباره تهویه یا رطوبت‌زدایی تصمیم بگیرید.
اگر رطوبت نسبی هوای بیرون از هوای انبار بیشتر باشد، یا نقطه شبنم هوای بیرون از دمای بار بالاتر باشد، تهویه نکنید. این وضع معمولاً وقتی پیش می‌آید که فولاد در زمستان و سرد بارگیری شود و در تابستان گرم تخلیه شود یا کشتی از منطقه‌ای گرم بگذرد. اگر از شرایط مطمئن نیستید، تهویه نکنید. فولاد را هم با باری که نیاز تهویه متفاوتی دارد در یک محفظه قرار ندهید.
یک نکته دفاعی را فراموش نکنید: ثبت روزانه باید هم تصمیم به تهویه را شامل شود و هم تصمیم به تهویه نکردن، همراه با مقادیر نقطه شبنم که مبنای تصمیم بود. به این ترتیب مشخص می‌شود تصمیم بر پایه اندازه‌گیری گرفته شده است، نه حدس.
دفتر بار و ثبت‌های افسر نگهبان
افسر نگهبان هنگام بارگیری فولاد باید این موارد را در دفتر بار بنویسد و گزارش دهد: آسیب بار و تسمه‌های پاره؛ آسیب استیودور (Stevedore) به کشتی؛ وضعیت بار؛ انحراف از نقشه چیدمان؛ نوع و نحوه استفاده از چوب‌بست؛ دستورهای داده‌شده به استیودورها؛ زمان باز و بسته شدن دریچه‌ها؛ توقف‌های ناشی از شرایط جوی؛ حرکت لیفتراک‌ها.
عکس‌برداری از بار همیشه توصیه می‌شود. در بنادر غیرتخصصی فولاد هوشیاری بیشتری لازم است. این ثبت‌ها و عکس‌ها را تا روز طرح دعوی کنار هم و در دسترس نگه دارید.
بارنامه و دسته‌بندی استاندارد زنگ
بارنامه دریایی (Bill of Lading) گزارش مقدار و وضعیت ظاهری بار هنگام بارگیری است و هر عیب موجود باید پیش از امضا در آن قید شود. اگر بارنامه در کشتی صادر نمی‌شود، قید عیب را روی رسید معاون اول (Mate's Receipt) بنویسید. برای باری که آسیب دیده است، بارنامه تمیز (Clean B/L) امضا نکنید و به نماینده هم اجازه چنین کاری ندهید. بارنامه مشروط (Claused B/L) ممکن است در مذاکره با فرستنده (Shipper) ناخوشایند باشد، اما بارنامه تمیز برای باری که تمیز نیست، معمولاً مالک را در برابر دارنده بارنامه (B/L Holder) در معرض مسئولیت قرار می‌دهد. صدور آن در ازای ضمانت‌نامه جبران خسارت (Letter of Indemnity) هم معمولاً مشکل را حل نمی‌کند و در بیشتر نظام‌های حقوقی، در برابر دارنده بارنامه پوششی برای مالک ایجاد نمی‌کند.
از آنجا که تعیین درصد دقیق زنگ دشوار است، سه دسته استاندارد گروه بین‌المللی باشگاه‌های حمایت و غرامت (International Group of P&I Clubs) به کار می‌رود: لکه‌زنگ تا ۱۵ درصد سطح، نیمه‌زنگ‌زده ۱۵ تا ۷۵ درصد و زنگ‌زده بیش از ۷۵ درصد سطح قابل مشاهده. قیدها را با همین زبان بنویسید تا در بررسی‌های بعدی قابل مقایسه و قابل دفاع باشند.
آزمون نیترات نقره: چه می‌گوید و چه نمی‌گوید
نیترات نقره محلولی شفاف است که در تماس با کلرید شیری‌رنگ می‌شود. این آزمون هنگام ادعای تماس بار با آب شور انجام می‌شود و نتیجه مثبت آن معمولاً به طرح دعوی می‌انجامد. محلول را در بطری تیره و با قطره‌چکان نگه دارید و چند قطره روی نقطه خیس یا زنگ‌زده بریزید، بدون آنکه قطره‌چکان به فولاد یا دست بخورد.
نتیجه مثبت فقط وجود کلرید را نشان می‌دهد، نه ورود آب دریا. کلرید ممکن است از شستشوی انبار با آب شور بدون آبکشی شیرین بیاید، از نمک همراه باد باشد، یا پیش از بارگیری روی فولاد نشسته باشد. بنابراین این آزمون به‌تنهایی مدرک قطعی نیست و هر دو طرف باید آن را در کنار اسناد دیگر بخوانند.
پاسخ درست مالک به نتیجه مثبت، انکار آزمون نیست؛ ارائه سند است: ثبت شستشوی انبار و آبکشی با آب شیرین، وضعیت چوب‌بست و ثبت‌های تهویه سفر. بهتر است بازرس دریایی (Marine Surveyor) مستقل هنگام آزمون حضور داشته باشد و نتیجه را در گزارش خود ثبت کند.
برای خریدار کشتی و اجاره‌کننده
خریدار کشتی باری عمومی نباید در بازرسی پیش از خرید (Pre-purchase Survey) به بدنه و ماشین‌آلات بسنده کند. وضعیت انبارها، نشتی وینچ، موتور هچ و لوله‌ها، سامانه‌های تهویه و رطوبت‌زدایی و سابقه ثبت روزانه در دفتر کشتی را هم بررسی کنید. ثبت‌های منظم در پرونده‌های آینده مستند دفاع از مالک است.
اجاره‌کننده نیز پیش از بستن قرارداد اجاره کشتی (Charter Party) باید بپرسد کشتی برای حمل فولاد چه آمادگی‌ای دارد و ثبت‌های تهویه و آماده‌سازی انبار را از ابتدا مطالبه کند. تقسیم مسئولیت مراقبت از بار را در قرارداد روشن بنویسید و این بند را به عرف واگذار نکنید.
اگر خریدار هستید، آگهی‌های کشتی باری را در شیپو مارکت جستجو کنید و پیش از هر مذاکره همین فهرست بررسی را درباره هر گزینه به کار ببرید. اگر مالک هستید و می‌خواهید کشتی‌تان را با مستندات منظم عرضه کنید، ثبت آگهی در شیپو مارکت رایگان است. برای هر پرسش درباره بررسی وضعیت انبار و اسناد سفر پیش از معامله هم می‌توانید از طریق کارشناسان شیپو مارکت با من در ارتباط باشید.